محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

51

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

زن سه مثقال از جگر أو بعداز ظهر متعاقب هم بخورد ومانع حمل ميكردد وبه دستور بول أو همين اثر دارد وبه دستور موى أو وفرزجهء چرك گوش وبخور ستم وا مسقط مشيمه وگريزاننده هوام وهمچنين بخور زبل أو جهة گريزانيدن هوام وخوردن أو جهة تسكين قولنج نافع وچون آن را با عفص كوبيده در روغن زيتون جوشانيده ودر موى بمالند جهة دراز كردن وسياه كردن موى مجربست وذكر الاغ نيز همين اثر دارد وضعيف‌تر است از وبغرا غذاى خراسانيست كه از آرد گندم خمير كرده بقدر درهمى ترتيب دهند وبا قليه كه از سركه ودوشاب وادويهء حاره وگوشت ساخته باشند استعمال مىنمايند گرم ومايل باعتدال ومبتهى ومسكن قى صفرا وى والتهاب وتشنگى ومقوى بدن ومفتح شده ومصلح حال كرده وأصحاب رياضت ومولد خون صالح وبطئ الهضم ومولد رياح ومصلحش دارچينى است ومؤلف تذكره موافق آنچه مذكور شد ذكر نموده است وهمين خاصيت دارد آش ماهيچه وآش اگر كه در أصفهان آش برگ نامند بقلة الحمقاء به فارسي خرفه نامند وبعبرانى ارغيالم وبفرنگى يرغان سالى گويند نباتش كمتر از زرعى وأكثرا أو مفروشن بر زمين وساقش بقدر انگشتى وبسيار نازك وشكننده وبرگش ريزه مايل بتدوير وگلش سفيد وتخمش سياه وريزه وطولانى در دويم سردو تر وگويند ودر دويم تر است آب أو مسكن حده صفرا وخون وقاطع نزف الدم ونفث الدم وچركى كه از سينه آيد ومانع نزلات وجهة حصاة وادرار نمودن بول وحرقهء أو بواسير ونواصير وحرارة جكر وتبهاى حاره ورفع حب القرع ودرد مثانه وقرحهء امعأ وتبريد دماغ ودردسر حار نافع وضماد أو باروغن گل جهة ضداع حار وسوختگى آتش واو رام حاره وبا شراب جهة بثور سرد وبا آرد جو جهة مقدمهء شقاقلوس وورم چشم وورم دماغ وجرب وحكه وورم انيشين وشرا وجمره وآشاميدن أو با ريوند جهة قطع تب هجرب وحقنهء آن جهة درد انيشين حار وسيلان فضول امعأ ورحم وضماد بيخش جهة ثاليل قوىتر از نبات أو ودر مزورهء صاحب تب وامراض حاره بغايت نافع است ومضر باه مبرودين وضعيف الحرارة وبالخاصيه مسقط اشتها واكثار أو مورث تاريكى چشم ومصلح أو مصطكى وكرفس ونعناع وقدر شربت از آب أو تا بيست مثقال است وفرش كردن نبات أو مانع احتلام است وتخمش در جميع افعال مثل آب أو واز آن ضعيف‌تر وذر ورشن جهة قلاع أطفال وغير آن نافع ودر رفع تشنگى قويتر از نبات اوست وگويند مضر سپرز ومعدهء بارده ومصلحش قند وقدر شربتش تا پنج درهم وبدلش در أكثر أمور بزر قطونا وبودادهء أو قابض وغير بودادهء أو ملين طبعست بقر الوحش نوعي از ايل است ومذكور شد بق به فارسي پشه است ودر دويم گرم وخشك وبا اندك سمتى وبوئيد أو جهة صداع مزمن واختناق رحم ولعوق سوخته أو با عسل جهة سعال مزمن وبلع نمودن زندهء أو جهة رفع عسر بول ونفوخ أو در مجراى بول جهة احتباس بول وتفتيت حصاة نافع است وگويند چون هفت عدد آن را از نقبهء باقلى مثقوب بلع نمايند قبل از نوبه جهة تب ربع مجربست وطلاى روغن به آب ليمو رفع اذيت كزيدن أو مىكند وچون زرنيخ وناشادر را با بيه گاو چمند روز در مكاني بخور كنند منع تولد أو نمايد ومحرب دانسته‌اند بقم درختيست عظيم ومنبت أو هند وزنگبار وبرگش مثل برگ بادام وگلش بسيار زرد وثمرش مدور مايل بسبزى ودر آخر سرخ مىشود وبعد از رسيدن سياه وشيرين مىگردد چون دو شب آن را بخيسانند مدادى در غايت خوش رنگى مىشود واز چوب أو صباغان استعمال مىكنند ورنگ بقي مشهور است در سيم گرم ودر چهارم خشگ وپنج درهم أو كشنده است وگويند علاج پذير نيست وذر ور أو جهة التيام قروح كهن وجراحات تازه وقطع نزف الدم وغسول به آب أو جهة نيكوئى رنگ رخسار وتقويه مفاصل نافع است بقم بضم باو تشديد قاف وفتح آن بلغة يمن اسم جوز ماثل است بقس به فارسي درخت شمشاد نامند وبرگش مثل برگ أنار واز آن كوچكتر وسبزتر وساق أو سفيد وشاخهاى أو پريشان وخزان نمىكند وگلش سفيد ودر غايت عطرية وتخمش سياه ومانند فلفل است در دويم گرم وخشك وبرگش سم حيوان خصوصا شتر وضماد نشارهء أو با حنا جهة تقوية موى ودرد سرو تفرق شؤون كه در استخوان سر است وبا سفيدهء تخم مرغ وآرد گندم جهة استحكام مفاصل ووثى ووهن ونطول طبيخ برگ أو جهة خروج مقعد مجرب وتخمش قابض ومجفف رطوبات معده وامعأ وقاطع سيلان لعاب دهان وضماد طبيخ أو با شراب كه بحد قوام رسد جهة باد سرخ ونحلهء ساعيه وسعفه وبا عسل وحنا جهة رفع آثار جلد نافع وقدر شربت از تخم تازهء أو كه دانه را بيرون كند تا يك أو قيه واز خشك أو تا سه مثقال است وشكوفهء أو مقوى دل ودماغ وعرق أو قويتر از شكوفهء نارنج است بقثو فرثن بيونانى نباتيست برگش شبيه بتره تيزك واز آن سطبر تر وتند طعم وساقش مربع وكلش شبيه بكل بادروج وتخمش مثل تخم كند نا وبيخش مدور وسياه مايل به زردى وكوچكتر از سيب وبوى أو شبيه به بوى شراب ومنبتش سنگلاخها است گرم وخشك ومحلل وملطف ومقطع وضماد برگش جهة جراحات عظيم وثاليل سنگوس وجذب خار وپيكان از بدن وتخمش محلل قوى وبيخش با ماء العسل مسهل بلغم ومرة السودا أو قدر شربتش تا دو مثقال است بقلة يمانيه نباتيست شبيه بكاسنى واز آن ريزه تر ودر كنار آبها مىرويد مايل به سرخى وبىطعم است ودر تنكابن وطبرستان اشكنى گويند وابن تلميذ بتخم بستان افروز قسم مادة سرخ مرز است در دويم سرد وتر ملين طبع ومرطب بدن وقليل الغذاء ومطفى حرارت غريبه ومولد خلط صالح ومسكن تشنگى وسرفهء حار وضمادش